Wojna Jom Kipur inaczej

Wojna Jom Kipur trochę inaczej

8 października 1973 roku, trzeci dzień wojny Jom Kipur. Na południu armia egipska przekroczyła Kanał Sueski i rozbiła izraelski kontratak pancerny, który miał ją odeprzeć.
Czołgi płonęły na pustyni. Załogi zginęły.
Doktryna, która zapewniła zwycięstwo w wojnie sześciodniowej w 1967 roku, całkowicie zawiodła w 1973 roku i nikt w izraelskim dowództwie nie zdołał jeszcze ustalić przyczyn ani co z tym zrobić.
Na północy syryjskie czołgi w wielu miejscach przebiły się przez izraelskie linie na Wzgórzach Golan. Z grzbietu widać było doliny północnego Izraela. Gdyby syryjskie siły pancerne nadal się przemieszczały, to za izraelską linią obronną nie było prawie nic, co mogłoby powstrzymać je przed zsunięciem się w głąb izraelskiego serca.
Izrael przegrywał na obu frontach jednocześnie.
A w Tel Awiwie Mosze Dajan, minister obrony, człowiek z opaską na oku, architekt największego zwycięstwa militarnego w historii Izraela z przed sześciu lat, powiedział premier Goldze Meir, że sytuacja stała się krytyczna. Dajan użył konkretnego sformułowania. Powiedział, że jest groźba zawalenia Trzeciej Świątyni.
Pierwsza Świątynia została zniszczona przez Babilończyków w 586 r. p.n.e. Druga Świątynia została zniszczona przez Rzymian w 70 r. n.e.
Trzecia Świątynia nie była budynkiem. To była metafora. Chodziło o współczesne państwo Izrael. Dajan powiedział Meir, że Izrael może nie przetrwać tego, co go teraz spotyka.
A potem podniósł temat, który nigdy wcześniej nie był omawiany na posiedzeniach gabinetu. Temat opcji nuklearnej.
Izrael posiadał broń jądrową w październiku 1973 roku. Prace nad nią rozpoczęto od końca lat 50. XX wieku. W ośrodku w Dimonie, nad którym JFK przez trzy lata próbował przejąć kontrolę, a który Ben Gurion przez trzy lata przed nim ukrywał.
Do 1973 roku Izrael dysponował niewielkim, ale sprawnym arsenałem nuklearnym. Dokładna liczba sprzętu jest nadal tajna. Szacunki wahają się od 8 do 20 głowic. Ale niezależnie od ich dokładnej liczby, one istniały. I były gotowe do użytku.
A trzeciego dnia wojny Jom Kipur, kiedy Izrael przegrywał na obydwu frontach, a jego minister obrony nawiązywał do zniszczenia starożytnych świątyń, były one przedmiotem debaty.
Golda Meir nie zezwoliła na ich użycie. Ona nie przekroczyła tej krawędzi. Ale autoryzowała coś, co przerażająco to do niej zbliżyło. Ona dała rozkaz uzbrojenia 13 głowic jądrowych i przygotowania ich do użycia.
Broń została przetransportowana do systemów nośnych. Samoloty do jej przenoszenia były przygotowane. Cele były wybrane już lata wcześniej w ramach planu izraelskiej wojny nuklearnej. Damaszek, Kair, egipska koncentracja wojskowa na Synaju.
Broń była gotowa. Samoloty były gotowe. Piloci znali swoje cele. Wystarczyło tylko wydać rozkaz.
Dowiedział się o tym Henry Kissinger. To jest właśnie historia tego, co on z tym zrobił, ile to kosztowało i czym się to niemal skończyło.
Aby w pełni zrozumieć powagę tego, co się działo w tym czasie, trzeba zrozumieć, kim był Henry Kissinger i co on próbował osiągnąć w październiku 1973 roku.
Kissinger miał 50 lat. Urodził się on w Firth w Niemczech w 1923 roku. W roku 1938, mając 15 lat, uciekł razem z rodziną z nazistowskich Niemiec. Trzynastu jego krewnych, którzy nie uciekli, zginęło w Holokauście.
Kissinger przybył do Ameryki, nauczył się angielskiego, służył w armii Stanów Zjednoczonych podczas II wojny światowej, dzięki ustawie o wojennych weteranach studiował na Harvardzie i piął się po szczeblach kariery akademickiej, a następnie politycznej, zostając za czasów Richarda Nixona doradcą ds. bezpieczeństwa narodowego i sekretarzem stanu.
To była koncentracja władzy w polityce zagranicznej w rękach jednego człowieka, niespotykana wcześniej i nieistniejąca od tamtej pory. Kissinger był najpotężniejszym dyplomatą świata w momencie, kiedy świat był wystawiony na próbę, podobną w sposób, jakiego nie doświadczył od kryzysu kubańskiego 11 lat wcześniej. I miał problem, na który nie było jasnego rozwiązania.
Po jednej stronie był przegrywający wojnę Izrael, który miał broń jądrową wymierzoną w stolice arabskie i który wysyłał coraz bardziej desperackie prośby o amerykańskie dostawy wojskowe, na które amerykańska biurokracja reagowała z opieszałością, która mogła doprowadzić do śmierci wielu ludzi.
Po drugiej stronie był Związek Radziecki, który zaopatrywał Egipt i Syrię drogą powietrzną w tempie, które wyraźnie zmieniało równowagę militarną. Związek Radziecki miał własne strategiczne interesy co do wyniku wojny, a Kissinger próbował to kontrolować zakulisowymi kanałami odprężenia, które on i Nixon budowali latami.
Miedzy nimi znajdował się arabski świat producentów ropy naftowej, który obserwował amerykańską reakcję i przygotowywał własną, w razie gdyby Ameryka wybrała Izrael zamiast popierania interesów arabskich.
A pod tym wszystkim znajdował się prezydent, którego administrację pochłaniała afera Watergate, który był politycznie zraniony w sposób niemający precedensu i który był jedynym człowiekiem w amerykańskim rządzie, mającym władzę, by przełamać biurokratyczną ostrożność i dyplomatyczne kalkulacje, i zrobić to, co trzeba, w odpowiednim tempie.
Kissinger zrozumiał ważność nuklearnego czynnika w istniejącej sytuacji zanim to zrozumiała większość ludzi Waszyngtonu. Raporty wywiadowcze z poranka 9 października poinformowały go, że izraelska broń jądrowa została uzbrojona i przygotowana do użycia. Dokładne źródło tych informacji wywiadowczych nigdy nie zostało w pełni odtajnione, ale to, co dotarło do Kissingera, było wystarczająco jasne. Izrael nie blefował. Broń była uzbrojona. Systemy przenoszenia były gotowe. Rząd Izraela analizował sytuację militarną, która jego zdaniem mogła wymagać ich użycia i podjął odpowiednie kroki przygotowawcze.
Reakcja Kissingera działała na dwóch poziomach jednocześnie. Pierwszym poziomem było natychmiastowe uzupełnienie zapasów militarnych Izraela. Kissinger rozumiał w sposób, którego Departament Obrony pod wodzą Schlesingera nie był w stanie pojąć, że broń jądrowa jest na tapecie właśnie dlatego, że Izrael przegrywa w wojnie konwencjonalnej.
Sposobem na uniknięcie broni jądrowej było zapewnienie Izraelowi tego, czego potrzebował do konwencjonalnego zwycięstwa. Gdyby Izrael dysponował czołgami, amunicją i samolotami i mógł ustabilizować swoją sytuację militarną za pomocą środków konwencjonalnych, to presja do przekroczenia progu nuklearnego by osłabła.
To nie była to kalkulacja oparta wyłącznie na trosce o przetrwanie Izraela, choć Kissinger miał z tym swój własny, skomplikowany problem. To była zimna kalkulacja strategiczna.
Użycie broni nuklearnej na Bliskim Wschodzie, nawet ograniczone, nawet jednostronne, byłoby katastrofą o nieobliczalnych rozmiarach dla amerykańskich interesów, dla globalnej stabilności, dla całej architektury odstraszania i kontroli zbrojeń, którą Stany Zjednoczone przez dekady budowały.
Związek Radziecki zostałby w to wciągnięty. Dostawy ropy naftowej dla świata zachodniego zostałyby zakłócone na skalę, przy której arabskie embargo naftowe wydawałoby się błahostką. NATO mogłoby się rozpaść. Równowaga zimnowojenna, którą Kissinger budował przez całą swoją karierę, ległaby w gruzach.
Kissinger zwrócił się do Nixona. Rozmowa Kissingera z Nixonem na temat izraelskiej sytuacji nuklearnej jest jedną z najbardziej utajnionych dyskusji w historii amerykańskiej polityki zagranicznej. Pełny zapis rozmowy nigdy nie został opublikowany.
To, co jest wiadome, pochodzi z częściowego odtajnienia, ze wspomnień i relacji osób, które znajdowały się w pomieszczeniu lub w jego pobliżu. Wiadome jest natomiast, że Kissinger powiedział Nixonowi, że sytuacja w Izraelu osiągnęła poziom desperacji, który wymaga natychmiastowej interwencji ze strony Stanów Zjednoczonych. Straty w konwencjonalnych siłach zbrojnych były na tyle poważne, że Izrael rozważał opcje, na które świat nie mógł sobie pozwolić. Że uzupełnienie zapasów musi nastąpić nie po dalszej analizie, nie po zakończeniu oceny zapasów przez Departament Obrony, nie po tym, jak dyplomatyczne kalkulacje Kissingera dotyczące optymalnego terminu dobiegną końca, ale natychmiast i teraz.
Nixon zatwierdził most powietrzny. I zrobił to z charakterystyczną dla siebie bezpośredniością, bo podjął decyzję i chciał ją wykonać. Nixon oświadczył, że chce, żeby wszystko, co może latać, ma być załadowane i posłane. Że konsekwencjami politycznymi zajmie się później. I że to ma się wykonać teraz.
Ale praca Kissingera nie zakończyła się wraz z autoryzacją transportu lotniczego przez Nixona. Sytuacja nuklearna wymagała oddzielnych zabiegów, jeszcze bardziej drażliwych niż kwestia dostaw. Kissinger musiał poinformować Izrael, nie mówiąc tego wprost, że Ameryka wie o tej broni. Że Ameryka rozumie desperację, która doprowadziła do decyzji o jej uzbrojeniu. I że Ameryka robi wszystko, właśnie teraz, by dać Izraelowi to, czego potrzebuje do konwencjonalnego zwycięstwa, aby opcja nuklearna znikła.
Ta komunikacja odbywała się kanałami, które zostały częściowo, ale nie w pełni zrekonstruowane przez historyków. Ambasador Izraela, Simcha Dinitz, odegrał w tym kluczową rolę. Kissinger i Dinitz rozmawiali wielokrotnie w tych krytycznych godzinach. Treść tych rozmów nie została zanotowana w żadnym w pełni odtajnionym dokumencie.
Rezultat jest znany. Izrael nie użyl broni jądrowej. Głowice, które zostały uzbrojone i przygotowane do transportu, powróciły do magazynuj. Samoloty przygotowane do przenoszenia ładunków jądrowych zostały odwołane. Krawędź do której się doszło nie została przekroczona.
Kissinger zrozumiał jednak, że cofnięcie się nie oznaczało rozwiązania problemu.
Konwencjonalna sytuacja militarna była nadal fatalna. Most powietrzny został zatwierdzony, ale jeszcze nie wylądował. Gdyby sytuacja militarna uległa dalszemu pogorszeniu, ta broń mogłaby zostać uzbrojona w ciągu kilku godzin. Odstęp między dojściem do progu nuklearnego a jego przekroczeniem nie był duży i nie było gwarancji, że tak pozostanie.
Kissinger zajmował się tym problemem ze wszystkich stron jednocześnie. Naciskał na Departament Obrony do przyspieszenia dostaw lotniczych powyżej tego, co dawała instytucjonalna ostrożność Schlesingera. Współpracował z zapleczem dyplomatycznym Związku Radzieckiego, by poinformować, że Ameryka zamierza wesprzeć Izrael i że Sowieci muszą to uwzględnić w swoich kalkulacjach dotyczących dalszego wspierania Egiptu i Syrii. Prowadził rozmowy z państwami arabskimi, zwłaszcza z Arabią Saudyjską i Jordanią, starając się zapobiec użyciu przez nich broni naftowej przed ustabilizowaniem sytuacji militarnej.
I dyrygował Goldą Meir. Meir nie była osobą łatwą do dyrygowania. Meir była w izraelskiej polityce od czasów przed powstaniem państwa. Była poprzednio ministrem spraw zagranicznych, a funkcję premiera pełniła od 1969 roku. Była kobietą o żelaznej woli i głębokiej świadomości historycznej, która doskonale rozumiała, co było stawką w październiku 1973 roku, w sposób, którego żaden dokument informacyjny nie byłby w stanie w pełni oddać.
Meir przeżyła wojnę przy powstaniu Izraela. Już trzy razy obserwowała walkę Izraela o swoje istnienie. Wiedziała, że ​​Izrael nie może sobie pozwolić na przegranie ani jednej wojny i nie zamierzała pozwolić, by dyplomatyczne niuanse powstrzymały ją przed zrobieniem wszystkiego, co konieczne, by zapewnić, że to nie będzie wojna, którą Izrael przegra.
Kissinger ją szanował i miał sympatię dla jej stanowiska. Ale Kissinger potrzebował jej wsparcia. Potrzebował jej wiary, że Ameryka pomoże, że dostawy są realne i nabierają tempa, że ​​sytuacja konwencjonalnych sił zbrojnych się polepszy, jeśli ona poczeka z opcją nuklearną trochę dłużej. Kissinger dał jej tę obietnicę posługując się ostrożnym, precyzyjnym i łatwym do zaprzeczenia językiem dyplomacji wysokiego ryzyka.
Amerykańskie samoloty zaczęły przylatywać do Izraela 14 października, osiem dni po rozpoczęciu wojny. Skala tego, co dostarczono, zmieniła sytuację militarną w sposób trudny do przecenienia. Czołgi, pociski artyleryjskie, samoloty, pociski przeciwpancerne, mające przeciwdziałać radzieckim pociskom Sagger, które niszczyły izraelskie pojazdy pancerne. Amunicja w ilościach, które izraelskie wojsko zużywało szybciej, niż zakładały obliczenia planistów dla konfliktu o takiej intensywności.
Izrael nie tylko ustabilizował sytuację, ale wręcz kontratakował.
Na Wzgórzach Golan siły izraelskie zepchnęły armię syryjską poza linię zawieszenia broni z 1967 roku i dotarły na odległość ostrzału artyleryjskiego Damaszku. Stolica Syrii była zagrożona. Syria nie nacierała już, lecz się broniła.
Na froncie Synajskim transformacja była jeszcze bardziej dramatyczna. Izraelskie siły pancerne, uzupełnione i wzmocnione, znalazły lukę między egipską 2. Armią a egipską 3. Armią, przekroczyły Kanał Sueski na stronę afrykańską i zaczęły okrążać egipską 3. Armię od tyłu. 100 000 egipskich żołnierzy zostało odciętych. Ich linie zaopatrzeniowe zostały przerwane. Zostali oni otoczeni.
Wojna, która rozpoczęła się od porażki Izraela na obu frontach, zakończyła się posiadaniem przez Izrael atutów wojskowych, jakich nikt nie przewidywał dwa tygodnie wcześniej, a broń jądrowa pozostała w magazynie.
Kontrola Kissingera nad nuklearnym wymiarem wojny Jom Kipur pozostawała w dużej mierze ukryta przez wiele lat.
Most powietrzny był jawny. Transformacja wojskowa była publiczna. Negocjacje w sprawie zawieszenia broni, które potem nastąpiły, a które Kissinger prowadził dzięki dyplomacji wahadłowców, która stała się jego sztandarowym osiągnięciem, były bardzo publiczne. Jednak uzbrojone głowice nuklearne, przygotowane samoloty, godziny wojny, w których Izrael był o jedną decyzję od przekroczenia progu nuklearnego, przez dziesięciolecia pozostawały nieujawnione.
Stało się to powoli. Poprzez odtajnione dokumenty, które z czasem upubliczniano. Poprzez wspomnienia uczestników, którzy w końcu byli gotowi opowiedzieć o tym, co się wydarzyło. Dzięki pracy historyków, którzy poświęcili lata na rekonstrukcję nuklearnego wymiaru kryzysu z 1973 roku na podstawie fragmentów dowodów, które zaangażowane rządy miały wszelkie powody, by ukrywać.
Kiedy pełny obraz stał się jasny, przeformułował on całą historię wojny Jom Kipur w sposób, którego nie oddawała większość popularnych relacji o tym konflikcie.
Historia wojny Jom Kipur, jak ją zazwyczaj przedstawiano, była historią militarnego zaskoczenia. Historią o porażce izraelskiego wywiadu. O niezwykłych walkach na Wzgórzach Golan. I o brawurowym przekroczeniu Kanału Sueskiego. O dostawach lotniczych Nixona, o dyplomacji Kissingera i arabskim embargu na ropę.
To wszystko prawda. Ale pod spodem kryła się inna historia. Historia o tym, jak blisko świat był pierwszego użycia broni jądrowej w walce od czasu Hiroszimy i Nagasaki. Historia o głowicach nuklearnych, uzbrojonych i gotowych do użycia.
Historia o kobiecie siedzącej w Tel Awiwie, dźwigającej na barkach ciężar przetrwania swojego narodu, z telefonem z Waszyngtonu, który jeszcze nie zadzwonił. I z decyzją, której jeszcze nie podjęła, ale która zbliżała się z każdą godziną niedzwoniącego telefonu.
I historia o człowieku z Waszyngtonu, który to wszystko rozumiał. Który nosił w sobie własną historię. Który stracił 13 krewnych przez cywilizację, która doprowadziła do Holokaustu. I kto wtedy był odpowiedzialny za to, by cywilizacja, w której zbudował swoje życie, nie pogrążyła się w wojnie nuklearnej na pustyni.
Kissinger był krytykowany za wiele rzeczy. Za sposób, w jaki prowadził wojnę w Wietnamie. Za jego rolę w obaleniu Salvadora Allende w Chile. Za jego stanowisko w sprawie bombardowań Kambodży.
Krytycy to poważni ludzie, przedstawiający poważne argumenty, które zasługują na poważne zainteresowanie.
Przeszłość Kissingera jest tak skomplikowana, że niełatwo ją sprowadzić do prostego werdyktu. Ale w październiku 1973 roku, w konkretnym kryzysie, o którym opowiada ta historia, udało mu się wcisnąć igłę tam, gdzie niewielu na jego miejscu potrafiłoby ją wcisnąć. To on utrzymał spójność dyplomatycznych ram. To on spowodował rozpoczęcie dostaw. To on komunikował się z Izraelem kanałami, które były do zakwestionowania, ale okazały się skuteczne. To on spowodował że Ameryka przyszła z pomocą. To on zapobiegł eskalacji zaangażowania Związku Radzieckiego do stopnia, gdzie ​do i tak już katastrofalnej sytuacji doszłoby do konfrontacji supermocarstw. To on kierował Goldą Meir w najbardziej rozpaczliwych godzinach wojny, nie tracąc jej zaufania. I robił to wszystko w służbie prezydenta, którego administracja była w trakcie samowyniszczenia.
Broń jądrowa została wycofana. Sytuacja militarna została rozwiązana. Wynegocjowano zawieszenie broni. Wojna zakończyła się bez wymiany nuklearnych ciosów.
Ten wynik nie był pewny. Wymagał on decyzji podjętych pod ogromną presją przez ludzi, którzy w pełni rozumieli stawkę i podjęli w decydujących momentach właściwe decyzje.
To Kissinger podjął te decyzje. Głowice nuklearne, które zostały uzbrojone 8 października 1973 roku i wycofane w ciągu następnych dni, pozostają jednym z najbardziej zbliżonych do użycia broni jądrowej przykładów w historii ery atomowej. Bliższych, niż większość ludzi przypuszcza. Bliższych, niż odzwierciedlają to nawet obecnie publiczne zapisy. Golda Meir przetrwała politycznie wojnę tylko kilka miesięcy. Komisja Agronaut, powołana w celu zbadania błędów wywiadu, które umożliwiły powodzenie niespodziewanego ataku, doprowadziła do ustaleń, które okazały się druzgocące dla izraelskiego wojska i wywiadu.

Publiczne oburzenie spowodowane niepowodzeniami z października 1973 roku spowodowało upadek rządu Meir. Ona sama zrezygnowała w kwietniu 1974 roku, sześć miesięcy po zakończeniu wojny.
Meir nigdy publicznie nie potwierdziła nuklearnego wymiaru wojny w jej początkowych dniach. Nigdy nie potwierdziła, że ​​broń nuklearna została uzbrojona. Nigdy nie potwierdziła rozmowy z Kissingerem na temat progu, do którego się zbliżono i od którego się wycofano. Tę informację zabrała ze sobą do grobu.
Kissinger przeżył niemal wszystkich uczestników wydarzeń z października 1973 roku. Zmarł w listopadzie 2023 roku w wieku 100 lat. W swoich wspomnieniach i licznych wywiadach na przestrzeni dekad, wypowiadał się on o niektórych aspektach wojny Jom Kipur bardziej otwarcie niż w innych. O wymiarze nuklearnym tej wojny wyrażał się ostrożnym, wybiorczym i możliwym do wyparcia się językiem, który był wystarczająco szczery, by uznać go za uczciwy, i wystarczająco skryty, by uznać go za ostrożny.
Kissinger był człowiekiem, który przez całą swoją karierę rozumiał, że niektóre rzeczy są zbyt niebezpieczne, by mówić o nich wprost, nawet kiedy były prawdą.
Pełna prawda o tym, co wydarzyło się w tamtych godzinach, w rozmowach między Kissingerem a Dinitzem, między Nixonem a Kissingerem oraz między Meir i jej gabinetem, wciąż nie została w pełni ujawniona.
Dokumenty, które dopełniłyby obraz, są nadal utajnione w Waszyngtonie i Jerozolimie. Osoby, które przy tym były, w większości już nie żyją. To, co znajduje się w publicznych dokumentach, wystarcza, by zrozumieć, co się wydarzyło. Na tyle wystarczająco, by zrozumieć, jak blisko było do nuklearnej katastrofy. Wystarczająco, by zrozumieć, co zrobił Kissinger, dlaczego on to zrobił, ile go to kosztowało i jak świat został ocalony dzięki temu, że to zrobił.
Głowice nuklearne, uzbrojone i gotowe do użycia, jeden dzień od potencjalnego użycia.
I telefon z Waszyngtonu, który zadzwonił w samą porę.
Pytanie, które pozostawił po sobie kryzys nuklearny wojny Jom Kipur, nigdy nie doczekało się jednoznacznej odpowiedzi i prawdopodobnie nie uda się jej uzyskać.
Gdyby nie doszło do mostu lotniczego. Gdyby Nixon nie przełamał biurokratycznej ostrożności. Gdyby Kissinger zwlekał jeszcze jeden dzień dłużej z rozmową z Dinitzem. Gdyby Golda Meir podjęła inną decyzję na posiedzeniu gabinetu 8 października. Gdyby którakolwiek z tych rzeczy potoczyła się inaczej, jak wyglądałby październik 1973 roku? Nikt nie wie. Nikt nie może wiedzieć. Historia nie tworzy dla nas niefaktycznych scenariuszy.
My wiemy, co się stało. Most lotniczy wylądował. Broń nuklearna została wycofana.
Wojna aż do końca toczyła się przy użyciu broni konwencjonalnej. Wynegocjowano zawieszenie broni. Świat poszedł dalej, nie zdając sobie sprawy, jak blisko było jego końca.
Kissinger to wiedział. Meir to wiedziała. Nixon w mgle Watergate wiedział o tym wystarczająco dużo. A lata potem, powoli, dzięki odtajnionym dokumentom i starannej rekonstrukcji historycznej, reszta z nas zaczęła to rozumieć.
Głowice nuklearne. Jeden dzień. Telefon, który zadzwonił w samą porę.
Gdybyście byli Goldą Meir na tym posiedzeniu gabinetu, gdzie Dajan powiedziałby wam, że Trzecia Świątynia upada, a telefon z Waszyngtonu jeszcze nie zadzwonił, jak długo byście czekali?
Bądźcie szczerzy. Dajcie znać w komentarzach.

Polskie tłumaczenie Alex Wieseltier

https://www.facebook.com/reel/1863481794250607